Bên dưới bảng xếp hạng: mùa giải cờ vua Việt Nam và khoảng trống giữa hai thế hệ

Phòng đấu và tiếng "tạch"

Phòng thi đấu nằm trên tầng hai của một nhà thi đấu thể thao tỉnh lẻ, loại nhà thi đấu mà mùa hè thì nóng như rang và mùa đông thì lạnh đủ để người ngồi yên bốn tiếng đồng hồ phải mặc áo khoác. Không có bảng điện tử lớn, không có dàn loa, không có ai xướng tên ai. Chỉ có mùi nhựa ghế mới, mùi cồn từ khăn lau mặt bàn, và tiếng quạt trần quay ở tốc độ số hai. Ở bàn số bảy, một cậu bé mười bảy tuổi đặt hai ngón tay lên quân tốt trước mặt rồi rút lại. Cậu rút lại ba lần. Đến lần thứ tư thì cậu đi.

Đồng hồ điện tử đặt cạnh bàn đếm ngược không thương tiếc, và tiếng "tạch" khi một đấu thủ bấm nút sau nước đi của mình là âm thanh duy nhất đủ lớn để người ngồi cách hai dãy bàn còn nghe thấy. Tôi đã dành hai mươi hai năm ngồi trong phòng thu để nghe âm thanh ấy qua tai nghe. Nó không vang. Nó khô, nhỏ, đều đặn, giống tiếng gõ ngón tay lên mặt bàn gỗ, thứ âm thanh mà các đài truyền hình luôn hạ xuống mức thấp nhất vì nó phá vỡ hình ảnh trang trọng mà người ta muốn bán về môn thể thao trí tuệ.

Cậu bé ấy đi nước thứ tư vào lúc 16 giờ 12 phút, sau 8 phút 40 giây suy nghĩ cho một nước cờ mà bất kỳ cuốn sách khai cuộc nào cũng xếp vào nhóm "tự động". Tôi ghi lại chi tiết đó, không phải vì nó quan trọng với ván đấu, mà vì nó nói lên một điều về mùa giải cờ vua Việt Nam năm nay: những người trẻ nhất trong phòng đang suy nghĩ rất lâu trước những nước cờ mà họ được dạy là không cần phải suy nghĩ.

Mùa giải không có ngày khai mạc

Mùa giải cờ vua Việt Nam không có một ngày khai mạc. Đó là điều đầu tiên cần nói với bất kỳ ai quen theo dõi một mùa bóng. Không có lễ khai mạc, không có vòng đấu mở màn được truyền thông đếm ngược, không có một bảng tổng sắp duy nhất cho cả năm. Mùa giải tồn tại dưới dạng một chuỗi sự kiện rời rạc, nối với nhau bằng lịch công tác của ngành thể thao: giải vô địch quốc gia, các giải vô địch trẻ theo nhóm tuổi, giải đồng đội, một giải quốc tế mở, vài cuộc giao hữu, rồi những đợt tập trung đội tuyển quốc gia trước các đấu trường khu vực.

Người hâm mộ chỉ tiếp nhận kết quả cuối cùng của chuỗi ấy. Họ biết ai vô địch quốc gia, biết đội tuyển giành được gì ở một kỳ đại hội, nhưng họ không biết vòng bảy của giải trẻ diễn ra thế nào, không biết một kỳ thủ mười chín tuổi đã thua ba ván liên tiếp trước những đối thủ kém hơn mình hai trăm điểm Elo, không biết ai đang chuẩn bị bỏ cuộc. Với một môn thi đấu mà toàn bộ sức hấp dẫn nằm ở quá trình, việc chỉ công bố kết quả là một dạng tự làm nghèo mình.

Cấu trúc của hệ thống thì vẫn vận hành theo một logic cũ. Tuyến phát hiện năng khiếu bắt đầu từ trường học và các hội khỏe phù đổng, chuyển tiếp sang trường năng khiếu thể thao của tỉnh, rồi lên trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia. Ở mỗi nấc thang, một đứa trẻ mười tuổi được đánh giá bằng khả năng tính toán và sự kiên nhẫn, hai phẩm chất có thể quan sát được, có thể chấm điểm được, và có thể dạy được. Đó là lý do tuyến đầu của hệ thống vận hành khá tốt: chi phí thấp, tiêu chí rõ, giải thưởng ở các giải trẻ đủ để giữ chân một đứa trẻ và gia đình của nó thêm vài năm.

Vấn đề xuất hiện ở khúc quanh mười lăm đến mười chín tuổi, khi một kỳ thủ trẻ buộc phải chuyển từ trạng thái được huấn luyện sang trạng thái tự chịu trách nhiệm về sự nghiệp. Ở tuổi ấy, khoảng cách giữa một cậu bé vô địch quốc gia lứa tuổi và một đại kiện tướng quốc tế không còn được đo bằng sự thông minh nữa, mà bằng số ván đấu được chơi mỗi năm trước những đối thủ đủ mạnh, bằng số lần được ra nước ngoài, bằng số giờ làm việc với một người thầy cá nhân, và bằng khả năng tài chính của gia đình. Đây là điểm mù lớn nhất của mọi bản báo cáo về cờ vua Việt Nam.

Hai cái tên đỡ cả một nền cờ

Theo dữ liệu công bố trên hệ thống của Liên đoàn Cờ Quốc tế và các danh sách đại kiện tướng được cập nhật theo từng năm, Việt Nam có hơn mười đại kiện tướng quốc tế. Danh sách ấy nghe có vẻ dày, cho đến khi người ta nhìn vào năm sinh.

Nguyễn Ngọc Trường Sơn sinh ngày 23 tháng 2 năm 2026. Lê Quang Liêm sinh ngày 13 tháng 3 năm 2026. Hai người cách nhau mười ba tháng tuổi, và trong gần hai thập kỷ, gần như toàn bộ những thành tích cao nhất của cờ vua Việt Nam ở đấu trường quốc tế đều đi qua một trong hai người họ. Trường Sơn từng là đại kiện tướng trẻ nhất của Việt Nam khi được phong danh hiệu ở tuổi mười bốn. Lê Quang Liêm vượt qua mốc 2700 Elo, ngưỡng mà rất ít kỳ thủ châu Á chạm tới, và trở thành gương mặt quen thuộc ở các giải mở quốc tế, các cúp câu lạc bộ và những đấu trường mời.

Một quốc gia trăm triệu dân sản sinh ra hai kỳ thủ đẳng cấp thế giới trong cùng một thế hệ là chuyện đáng mừng. Nhưng khi cả hai cùng sinh ra trong vòng mười ba tháng, đó cũng là một tín hiệu cảnh báo về cấu trúc. Nó có nghĩa là trong khoảng thời gian dài, hệ thống không tạo ra được một dòng chảy liên tục, mà chỉ tạo ra hai đỉnh nhọn. Đỉnh nhọn thì đẹp trên biểu đồ và rất dễ vỡ.

Khoảng lặng kéo dài cho đến lứa sinh năm 2026, khi Nguyễn Anh Khôi xuất hiện. Cậu bé người Bà Rịa - Vũng Tàu này có một hồ sơ thành tích mà bất kỳ nền cờ nào cũng phải ghen tị ở cấp độ lứa tuổi, với các chức vô địch thế giới trẻ và danh hiệu kiện tướng quốc tế đến rất sớm. Nhưng giữa năm sinh 2026 và năm sinh 2026 là một khoảng trống mười một năm, và sau năm 2026, mật độ của những gương mặt có tiềm năng chạm tới ngưỡng 2600 Elo trở nên thưa hơn hẳn.

Khi thần đồng mười bảy tuổi vẫn chưa biết mình sắp thành huyền thoại, điều cậu thiếu không phải là tài năng. Điều cậu thiếu là những ván đấu. Một kỳ thủ trẻ Việt Nam ở tuổi mười bảy, trong một năm, có thể chơi được vài chục ván tính điểm. Một kỳ thủ cùng tuổi ở một nền cờ có hệ thống giải đấu dày đặc có thể chơi gấp ba lần con số ấy, phần lớn trước những đối thủ ngang hoặc hơn mình. Sự chênh lệch về kinh nghiệm tích lũy, sau năm năm, biến thành một khoảng cách không thể bù bằng nỗ lực cá nhân.

Nơi sản xuất chuẩn đại kiện tướng

Trong cờ vua, một danh hiệu đại kiện tướng quốc tế không đến từ việc vô địch giải trẻ quốc gia. Nó cần ba chuẩn, mỗi chuẩn phải đạt được ở một giải đủ tiêu chuẩn về thành phần đối thủ và số vòng, cộng với một ngưỡng Elo tối thiểu. Các giải đấu có thể cấp chuẩn phải đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt: số lượng kỳ thủ có danh hiệu, sự đa dạng về liên đoàn quốc gia, số vòng thi đấu, thời gian kiểm soát, và cả mức thù lao xuất hiện cho các kỳ thủ mạnh được mời tới.

Điều đó biến chuẩn đại kiện tướng thành một loại hàng hóa có chi phí sản xuất. Muốn một kỳ thủ trẻ lấy được chuẩn ngay trong nước, phải có người bỏ tiền ra tổ chức một giải đủ chuẩn: tiền mời đối thủ nước ngoài, tiền khách sạn, tiền trọng tài, lệ phí đăng ký với liên đoàn quốc tế, tiền thuê địa điểm trong chín ngày. Không nhiều đơn vị ở Việt Nam sẵn sàng làm việc đó mỗi năm.

Trong gần mười lăm năm, giải quốc tế mở tại Thành phố Hồ Chí Minh được tổ chức từ năm 2026, gắn với tên một ngân hàng thương mại, là đầu tàu của dòng chảy ấy. Đó là nơi mà các kỳ thủ trẻ Việt Nam có cơ hội chạm trán với đối thủ nước ngoài ngay trên sân nhà, và cũng là nơi mà những tên tuổi hàng đầu của làng cờ trong nước nhiều lần lên ngôi. Nhưng một giải đấu, dù tốt đến đâu, cũng không thể thay thế một hệ thống.

Việt Nam không thiếu tài năng ở tuổi mười một; Việt Nam thiếu các giải đấu đủ chuẩn ở tuổi mười chín.

Hệ quả là các chuẩn đại kiện tướng của Việt Nam phần lớn được "gia công" ở nước ngoài. Kỳ thủ trẻ Việt Nam đi Hungary, Serbia, Cộng hòa Séc, Tây Ban Nha, hoặc các giải mở ở châu Á, tự túc chi phí, ở ghép phòng, ăn cơm hộp, chơi chín ván trong bảy ngày, rồi về nước với một tờ giấy chứng nhận. Đó là một mô hình hiệu quả về mặt kết quả và rất mong manh về mặt bền vững, bởi nó phụ thuộc vào ví tiền của gia đình kỳ thủ chứ không phụ thuộc vào hệ thống đào tạo.

Trong các cuộc trò chuyện với những người làm công tác huấn luyện ở các trung tâm địa phương, tôi luôn nghe cùng một câu: chúng tôi tìm được các em, nhưng chúng tôi không giữ được các em. Giữ, trong trường hợp này, không có nghĩa là trả lương. Giữ có nghĩa là tạo ra một lịch thi đấu mà ở đó một kỳ thủ mười chín tuổi có thể kiếm sống bằng nghề đánh cờ, hoặc ít nhất là không tiêu hết tiền tiết kiệm của bố mẹ để theo đuổi một danh hiệu quốc tế.

Kỳ thủ sống bằng gì

Câu hỏi về thu nhập là câu hỏi mà truyền thông Việt Nam hiếm khi đặt ra với một vận động viên cờ vua, có lẽ vì môn này vẫn được hình dung như một thú vui trí tuệ hơn là một nghề. Nhưng nó là câu hỏi quyết định tất cả.

Ở cấp độ đội tuyển, kỳ thủ thuộc biên chế các trung tâm huấn luyện quốc gia hoặc các trung tâm của địa phương, hưởng chế độ lương, trợ cấp tập luyện và thưởng theo thành tích. Mức thưởng cho huy chương ở các đấu trường khu vực được quy định bằng văn bản, cộng thêm phần thưởng của địa phương, của ngành và của nhà tài trợ. Với một huy chương vàng ở một kỳ đại hội khu vực, một kỳ thủ có thể nhận được số tiền tương đương vài năm lương tối thiểu, cộng thêm những hợp đồng quảng cáo nhỏ và sự chú ý của dư luận trong vài tuần.

Phần thu nhập còn lại, phần lớn hơn với những người ở tốp đầu, đến từ các giải quốc tế mở và các cúp câu lạc bộ ở nước ngoài. Một kỳ thủ trong tốp đầu châu lục có thể được mời thi đấu ở các giải mời, các đấu trường đồng đội ở châu Âu, hoặc các giải đấu theo thể thức nhanh và chớp. Đó là nguồn thu ổn định nhất và cũng là nguồn thu bấp bênh nhất: nó phụ thuộc vào thứ hạng, và thứ hạng phụ thuộc vào kết quả, và kết quả phụ thuộc vào việc có được đi thi đấu hay không.

Ở giữa cái vòng tròn ấy là một khoản chi mà rất ít người ngoài ngành biết tới: tiền trả cho người trợ tá khai cuộc. Trong giới cờ vua, người trợ tá khai cuộc là chuyên gia phân tích mà một kỳ thủ thuê riêng để chuẩn bị cho những giải đấu lớn. Một trợ tá giỏi, có danh hiệu quốc tế, có thể tính bằng hàng nghìn đô la cho một đợt chuẩn bị kéo dài vài tuần. Với các kỳ thủ Việt Nam ở tốp đầu, khoản này phần lớn do họ tự chi trả. Các kỳ thủ ở tốp thấp hơn thì không có, và khoảng cách về chất lượng chuẩn bị vì thế mà giãn ra theo từng mùa giải.

Nói cách khác, cờ vua thành tích cao của Việt Nam đang vận hành theo mô hình hai tầng: một hệ thống nhà nước lo phần phát hiện, đào tạo cơ bản và trả lương cho đội tuyển, còn phần đắt đỏ nhất của sự nghiệp — đi thi đấu quốc tế, thuê chuyên gia, chuẩn bị chuyên sâu — được tư nhân hóa hoàn toàn. Mô hình này từng hoạt động trong một thập kỷ nhờ sự xuất hiện của hai cá nhân kiệt xuất. Nó sẽ không hoạt động nếu thiếu họ.

Ván cờ của các kỳ thủ nữ

Nếu người ta chịu đọc kết quả thi đấu quốc tế của cờ vua Việt Nam ở những đấu trường dành cho nữ, họ sẽ thấy một bức tranh khác với ấn tượng chung. Đây là nhóm có mức độ ổn định cao nhất trong các lần tham dự giải đồng đội và các giải mở quốc tế, với những gương mặt được giới chuyên môn quốc tế biết đến từ lâu như Phạm Lê Thảo Nguyên, người đã giữ vị trí trụ cột của đội tuyển nữ trong nhiều năm, hay Võ Thị Kim Phụng, một trong những kỳ thủ nữ được đánh giá cao của khu vực.

Nhưng đây cũng là nhóm gặp phải áp lực giữ chân lớn nhất, và vì những lý do rất đời thường. Một kỳ thủ nữ Việt Nam ở tuổi mười tám thường phải lựa chọn giữa việc lên đội tuyển quốc gia và việc thi đại học. Áp lực gia đình, cơ hội nghề nghiệp và sự ổn định của một công việc nhà nước thường thắng. Các giải đấu dành cho nữ có số lượng người tham dự thấp hơn, nên quỹ thưởng cũng thấp hơn, nên phần thu nhập mà một kỳ thủ nữ có thể kiếm được từ chính chuyên môn của mình cũng mỏng hơn nữa.

Điều đáng chú ý là các học viện cờ vua ở Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội trong những năm gần đây ghi nhận tỷ lệ bé gái theo học ở nhóm tuổi nhỏ rất cao, có nơi chiếm gần một nửa lớp. Nghĩa là dòng chảy đầu nguồn vẫn khỏe ở cả hai giới. Nhưng khi đi qua khúc quanh mười tám tuổi, tỷ lệ ấy tụt xuống rõ rệt. Nơi những kỳ thủ nữ Việt Nam được đánh giá tương xứng với khu vực và thế giới lại chính là nơi họ ít được đầu tư nhất, và đó là một sự mất cân đối mà không một huy chương khu vực nào che lấp được.

Cái bẫy của huy chương khu vực

Trong hơn hai mươi năm ngồi ở phòng thu bình luận, tôi nhận ra một quy luật đáng buồn về cách ký ức tập thể của người hâm mộ Việt Nam vận hành: bất cứ thành tựu nào không gắn với một huy chương ở đấu trường khu vực thì gần như không tồn tại.

Quy luật ấy định hình cả cách đầu tư. Một chu kỳ SEA Games kéo dài hai năm, và trong hai năm đó, đội tuyển quốc gia sẽ có những đợt tập trung để chuẩn bị cho các nội dung thi đấu khu vực, phần lớn là các thể thức nhanh, chớp, hoặc cờ tiêu chuẩn với số vòng ngắn. Về mặt chuyên môn, đó là bài toán tối ưu hóa hợp lý cho một sân chơi mà ở đó người ta cần huy chương chứ không cần thứ hạng. Về mặt phát triển dài hạn, đó là một dạng hao mòn.

Một kỳ thủ dành sáu tháng để chuẩn bị cho một đấu trường nơi thành công được xác định trong bảy ván đấu ngắn sẽ luyện kỹ năng chọn biến, tâm lý thi đấu nhịp độ nhanh và cả may mắn trong bốc thăm. Một kỳ thủ dành sáu tháng để chuẩn bị cho một giải mở quốc tế chín ván cờ tiêu chuẩn sẽ luyện sức bền, kỹ thuật tàn cuộc và khả năng chịu đựng sự nhàm chán. Hai bộ kỹ năng này chồng lấn nhau ít hơn người ta tưởng. Và trong khoảng thời gian mười năm, sự chệch hướng của chúng tích lũy thành một khoảng cách Elo rất khó san lấp.

Không nên đọc những dòng này như một sự phủ nhận thành tích. Huy chương khu vực có giá trị thật, có giá trị với người hâm mộ, với ngân sách của địa phương, với suất học bổng của một vận động viên. Nhưng có một sự khác biệt giữa thước đo của một hệ thống và tiền tệ của môn thể thao mà hệ thống đó đang chơi. Nếu bạn đứng thứ hạng nào trên bảng xếp hạng quốc tế, bạn được mời tới những giải đấu trả tiền. Nếu bạn có huy chương trong nước mà không có thứ hạng, bạn ở nhà vào năm sau. Đó là quy tắc của một môn thể thao toàn cầu, và nó không nhân nhượng với bất kỳ liên đoàn nào.

Điểm mù mang tên "chảy máu chất xám"

Mỗi khi một kỳ thủ Việt Nam ký hợp đồng thi đấu cho một câu lạc bộ nước ngoài, hoặc chuyển sang thi đấu cho một đội ở châu Âu, báo chí trong nước lại dùng một cụm từ quen thuộc: chảy máu chất xám. Cách diễn đạt ấy hàm ý rằng quốc gia là người bị mất mát, và kỳ thủ là người rời bỏ.

Thực tế chiều ngược lại. Cờ vua là một môn thể thao không có biên giới về mặt cạnh tranh. Để tiến bộ, một kỳ thủ phải được chơi thường xuyên trước những đối thủ mạnh hơn mình, và những đối thủ ấy nằm ở nơi khác. Các giải đồng đội ở nước ngoài là ngôi nhà tự nhiên của một kỳ thủ chuyên nghiệp, bởi đó là nơi duy nhất họ được chơi cờ tiêu chuẩn chất lượng cao với mức thù lao ổn định, mỗi năm vài trận, trong nhiều năm liền. Một kỳ thủ Việt Nam thi đấu cho câu lạc bộ nước ngoài không rời bỏ đội tuyển quốc gia. Họ chỉ đang mua đối thủ bằng chính sức lao động của mình.

Điều mà Việt Nam không có, và đây mới là vấn đề, là một hệ thống câu lạc bộ chuyên nghiệp quanh năm. Giải đồng đội quốc gia là một sự kiện tập trung vài ngày, mang tính tổng kết phong trào hơn là một đấu trường thường xuyên. Không có một giải vô địch câu lạc bộ kéo dài nhiều tháng, không có hệ thống chuyển nhượng, không có thu nhập định kỳ cho kỳ thủ hạng trung. Kết quả là thị trường tự tìm đường ra biên giới, và mỗi mùa giải lại có thêm một vài gương mặt đóng đô ở nước ngoài. Gọi đó là chảy máu thì bỏ qua sự thật rằng cánh cửa ấy chính là van xả của một đường ống bị tắc ở giữa.

Trong khi chờ đợi một giải đấu chuyên nghiệp ra đời, các kỳ thủ trẻ Việt Nam đang tự tạo ra một hệ sinh thái thay thế: các nhóm luyện tập trực tuyến qua mạng, các trận đấu tính điểm trên nền tảng quốc tế, những cuộc trao đổi khai cuộc kéo dài đến ba giờ sáng giữa người ở Hà Nội và người ở Houston. Hạ tầng kỹ thuật của môn thể thao này đã cho phép một kỳ thủ mười chín tuổi ở một tỉnh lẻ tiếp cận kho tri thức mà mười lăm năm trước chỉ có ở những trung tâm lớn. Đó là một tiến bộ thật, và nó chưa được nhìn nhận đúng mức.

Ghi chép từ phía sau bàn đấu

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều mùa giải gần đây, có một khác biệt khó nhận ra giữa các kỳ thủ Việt Nam ở tốp đầu và phần còn lại. Nhóm tốp đầu rất giỏi trong việc thoát khỏi thế cờ xấu. Họ giữ được thăng bằng ở những vị trí mà đối thủ đã có ưu thế, họ đổi quân đúng nhịp, họ kéo được ván cờ vào tàn cuộc hòa. Nhưng khi ở thế cờ tốt, khả năng chuyển hóa lợi thế nhỏ thành chiến thắng của họ lại không tương xứng với thứ hạng.

Sự bất đối xứng ấy nói lên điều gì về cách huấn luyện? Cờ vua Việt Nam được dạy rất kỹ về phòng thủ, về tính toán, về an toàn. Đó là di sản của một giai đoạn mà mục tiêu là không thua trước những đối thủ đông hơn và mạnh hơn. Nhưng để vượt qua ngưỡng 2600 Elo, một kỳ thủ phải thắng những người mạnh ngang mình ở những ván cờ mà cả hai đều đã chơi đúng. Nó đòi hỏi một tâm lý khác: chấp nhận rủi ro để tạo ra sự phức tạp, chấp nhận đánh vào thế cờ "không rõ ràng" thay vì thế cờ "đúng".

Sai lầm lãng mạn nhất của tôi là tin rằng quân cờ biết làm thơ. Nhưng có một thứ trong cờ vua gần với chất thơ hơn bất kỳ kỹ thuật nào: khoảnh khắc một kỳ thủ biết mình đứng trước hai lựa chọn, một nước đúng và một nước đẹp, và chọn nước đẹp. Những lựa chọn như thế không xuất hiện trong sách phân tích, không được đưa vào bài giảng, và theo đúng nghĩa, chúng chẳng giúp ai thắng được nhiều hơn. Chúng khiến môn thể thao này còn đáng xem.

Và ở góc độ nào đó, các kỳ thủ Việt Nam chọn nước đẹp nhiều hơn mức mà một hệ thống huấn luyện tối ưu nên cho phép. Đó là lý do tại sao những ván thắng của họ đẹp hơn mức trung bình của một kỳ thủ cùng thứ hạng, và cũng là lý do tại sao những ván thua của họ đôi khi khiến người xem phải thốt lên những câu mà không một biên tập viên thể thao nào dám viết.

Sân vận động trống vẫn giữ nguyên tiếng vỗ tay của những người đã khuất. Trong cờ vua, hình ảnh tương đương của nó là phòng đấu buổi tối sau khi mọi người đã về, khi trên bàn còn những mảnh giấy ghi biên bản ván cờ bị bỏ lại, những ván cờ đã kết thúc và không ai sẽ nhớ. Những ván đấu ấy cũng là một phần của mùa giải. Chúng không xuất hiện trong bảng xếp hạng, không được ghi vào hồ sơ thành tích của bất kỳ ai, và chúng là nơi sự nghiệp của rất nhiều người thực sự diễn ra.

Một kết thúc không được phép tổng kết

Nếu mùa giải này có một điều đáng theo dõi, đó là câu hỏi về khúc quanh mười chín tuổi. Nhìn vào danh sách đăng ký của các giải trẻ và các giải mở quốc tế trong năm, người ta có thể đếm được bao nhiêu kỳ thủ Việt Nam dưới hai mươi tuổi sẽ được chơi nhiều hơn bốn mươi ván có tính điểm. Con đường ngắn nhất để con số đó tăng lên không nằm ở việc tìm thêm tài năng, mà nằm ở việc tổ chức thêm ba hoặc bốn giải đấu đủ chuẩn mỗi năm, xoay vòng giữa các địa phương, có thù lao hợp lý cho kỳ thủ nước ngoài đến dự.

Đó là một việc nhàm chán. Nó không tạo ra khoảnh khắc vàng nào. Nó không có huy chương. Nó chỉ tạo ra những ván cờ thừa, những tàn cuộc hòa mà cả hai bên đều đã chơi đúng, những ván đấu kéo sáu mươi nước mà người xem sẽ quên sau một tuần. Nhưng sự nghiệp của một kỳ thủ được xây bằng những ván cờ bị quên ấy, chứ không phải bằng những khoảnh khắc được ghi lại trên truyền hình.

Trong phòng đấu ở tầng hai của nhà thi đấu tỉnh lẻ ấy, cậu bé mười bảy tuổi đã thắng ván đó. Cậu đứng dậy, ký biên bản, cầm tờ giấy ghi nước đi của mình, và hỏi người trọng tài xem trận tiếp theo diễn ra lúc mấy giờ. Không ai chụp ảnh cậu. Không có ai trong hội trường biết rằng ở khoảnh khắc đó, cậu đang đứng ở đúng ranh giới mà phần lớn những người trẻ Việt Nam tài năng khác đã phải bỏ lại phía sau. Khi thần đồng mười bảy tuổi vẫn chưa biết mình sắp thành huyền thoại, việc duy nhất mà người lớn có thể làm cho cậu là tổ chức thêm một giải đấu nữa vào mùa xuân năm sau.

Sau ba thập kỷ cầm bút, tôi nhận ra mình chưa từng viết về thể thao. Tôi đã viết về những con người bị một hệ thống đo bằng thứ mà hệ thống ấy không có khả năng đo, và về những khoảng trống mà không một bảng thành tích nào phản ánh được.