600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm cho bóng đá Việt: bản thiết kế đã có, móng nhà thì chưa

Chiều thứ Ba, trên khán đài sân vận động của một trận đấu hạng Nhất, tôi đếm được 312 người. Một tiền vệ 22 tuổi vào sân phút 71, chạm bóng bốn lần trong mười chín phút còn lại, rồi trọng tài thổi còi kết thúc. Đó là trận thứ tư của cậu trong cả mùa giải. Tôi ghi vào sổ: mười chín phút, bốn lần chạm bóng, không lần nào ở phần sân đối phương. Bốn ngày sau, bản tin của Dân trí cho biết ông Nguyễn Đức Thụy, ứng viên chức chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam nhiệm kỳ 2026–2030, muốn huy động 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm cho bóng đá Việt Nam, bắt đầu từ năm 2027.

Hai sự kiện cách nhau bốn ngày và cách nhau một khoảng lặng. Một bên là cầu thủ được đào tạo mười năm, đến đúng lúc chín nhất lại thiếu phút thi đấu. Một bên là bản thiết kế tài chính lớn nhất mà bóng đá nội từng công bố trong một mùa bầu cử. Sân không khán giả là buổi thử giọng của sự thật.

Bối cảnh: năm dòng doanh thu và một dòng ngân sách bị gạch

Chương trình của ông Thụy đặt mục tiêu 600–1.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 23,5 đến 39,2 triệu USD theo tỷ giá tham chiếu 25.500 đồng/USD. Năm dòng doanh thu được nêu tên: tài trợ, bản quyền truyền thông, dịch vụ bóng đá, nội dung số và các nguồn xã hội hóa khác. Đi kèm là cam kết xã hội hóa 100%, tức bóng đá tự chủ hoàn toàn về tài chính và trả lại khoảng 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước mỗi năm — dòng tiền mà theo tính toán sẽ được chuyển sang các môn hướng tới Olympic và ASIAD.

Phía chi tiêu, chương trình cam kết hỗ trợ 3 tỷ đồng mỗi câu lạc bộ V.League mỗi mùa, 2 tỷ đồng mỗi câu lạc bộ hạng Nhất, 2 tỷ đồng mỗi đội bóng nữ, và 2 đến 3 tỷ đồng cho mỗi liên đoàn địa phương đủ tiêu chuẩn. Quỹ lương nhân sự của liên đoàn dự kiến tăng gấp 2 đến 3 lần từ 2027. Về cấu trúc giải, V.League được nêu ở phương án mở rộng từ 14 lên 16–18 đội, hạng Nhất lên 18–20 đội, kèm ghi chú rõ rằng đây là phương án đang nghiên cứu, chưa phải quyết định.

Một điểm cần ghi nhận: cam kết kiểm toán bởi một trong bốn công ty kiểm toán lớn và giám sát chéo giữa các tổ chức thành viên là phần vững nhất trong toàn bộ văn bản. Phần lớn liên đoàn trong khu vực công bố ít hơn thế rất nhiều.

Cỗ máy chiến thuật luôn có một con ốc tên là con người

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi luôn thử làm một việc trước khi tin vào một kế hoạch: cộng các khoản đã hứa trước khi cộng các khoản sẽ thu. Với chương trình này, phép cộng cho ra kết quả đáng chú ý.

Lấy 16 câu lạc bộ V.League nhân 3 tỷ, cộng 18 đến 20 câu lạc bộ hạng Nhất nhân 2 tỷ, cộng 7 đến 8 đội nữ nhân 2 tỷ, cộng 20 liên đoàn địa phương đủ tiêu chuẩn nhân 2 đến 3 tỷ, cộng phần tăng lương nhân sự và các khoản futsal, bóng đá bãi biển, bóng đá học đường, tổng nghĩa vụ chi rơi vào khoảng 165 đến 250 tỷ đồng. Cộng thêm 80 tỷ đồng phải tự bù cho phần ngân sách nhà nước đã trả lại, tổng cam kết trước là 245 đến 330 tỷ đồng.

Đặt cạnh mục tiêu, nghĩa là 25 đến 33% của mức 1.000 tỷ đồng, hoặc 41 đến 55% của mức 600 tỷ đồng, được tiêu trước khi một đồng nào chạm tới mặt sân, tới y học thể thao, tới học viện trẻ hay tới việc đăng cai giải quốc tế.

Phần còn lại của vấn đề nằm ở chỗ khác: chương trình không công bố doanh thu hiện tại của liên đoàn, không công bố hợp đồng đã ký, không công bố danh mục đang đàm phán. Một kế hoạch đáng tin luôn đi theo trình tự: doanh thu hiện tại, doanh thu đã chốt, doanh thu đang đàm phán, rồi mới đến doanh thu mới. Ở đây, bước đầu tiên bị bỏ trống. Khoảng cách giữa 600 và 1.000 là 67% — một biên độ quá rộng cho một văn bản được mô tả là sẽ cụ thể hóa bằng kế hoạch tài chính.

Cấu trúc nguồn thu cũng đáng nhìn kỹ. Các tên được nêu gắn với những tập đoàn lớn của Việt Nam: Vingroup, nhóm SHB, nhóm HAGL/THACO, ThaiGroup. Bốn đối tác, ba đến bốn chữ ký. Mức tập trung ấy biến rủi ro thương mại thành rủi ro quan hệ, và biến một chu kỳ đội tuyển quốc gia thất bại thành một chu kỳ gia hạn tài trợ bị trễ. Bản chất doanh nghiệp Việt Nam cũng không giúp ích: họ ưu tiên tài trợ gắn tên dự án — sân vận động, áo đấu đội tuyển, tên giải — hơn là rót tiền mặt không ràng buộc vào một liên đoàn. Tiền về có thể nhiều nhưng bị giới hạn mục đích, trong khi quỹ trợ cấp câu lạc bộ lại cần tiền tự do.

Bài toán lịch thi đấu thì bị bỏ ngỏ hoàn toàn. V.League 14 đội đá vòng tròn một lượt là 26 vòng; 16 đội là 30 vòng; 18 đội là 34 vòng. Chồng lên đó là các cửa sổ FIFA, ASEAN Championship, SEA Games và ngày thi đấu cúp châu Á. Nếu đội hình không được làm dày cùng lúc, mở rộng giải sẽ tạo ra nghịch lý: nhiều trận hơn nhưng chất lượng phút thi đấu thấp hơn.

Và câu hỏi kỹ thuật quan trọng nhất vẫn treo: suất ngoại binh. Ông Thụy nêu đúng mâu thuẫn giữa chất lượng ngoại binh và cơ hội cho cầu thủ nội, nhưng chương trình không đưa ra cơ chế hạn mức, không có quy định theo độ tuổi, không có lộ trình chuyển tiếp. Mở rộng từ 14 lên 16–18 đội mà không kèm quy định suất thi đấu cho cầu thủ trẻ hay chỉ tiêu cầu thủ đào tạo tại chỗ, thì số phút tăng thêm rất dễ chảy vào chân các ngoại binh tầm trung và các cựu binh nội. Cỗ máy chiến thuật luôn có một con ốc tên là con người, và con ốc ấy ở đây chưa được vặn.

Còn một ràng buộc vật lý ít ai nhắc: từ 14 lên 16–18 đội cần thêm 2 đến 4 câu lạc bộ đáp ứng tiêu chuẩn cấp phép gắn với AFC — sân bãi, học viện, cơ cấu tài chính. Đó là ràng buộc nguồn cung, không phải quyết định hành chính.

Góc phản trực giác: lá phiếu nằm ở hạng Nhất, không nằm ở V.League

Sân cỏ không bao giờ quên, nhưng nó tha thứ. Các liên đoàn thì không tha thứ nhanh như thế.

Đọc kỹ cơ cấu trợ cấp, một bản đồ bỏ phiếu hiện ra. Một câu lạc bộ hạng Nhất nhận 2 tỷ đồng mỗi mùa và được hứa hẹn một giải đấu lớn hơn với 18 đến 20 đội — hai lợi ích cùng lúc, cùng chiều. Ở tầng địa phương, 20 trong số 63 liên đoàn đủ tiêu chuẩn nhận 2 đến 3 tỷ đồng, một con số không lớn với ngân sách quốc gia nhưng rất lớn với một liên đoàn tỉnh. Đại hội liên đoàn là nơi các khối này bỏ phiếu có tổ chức. Mở rộng giải và trợ cấp địa phương, vì thế, vận hành như một lời chào hàng chính trị hiệu quả hơn nhiều so với một cải cách kỹ thuật.

Cải cách kỹ thuật đúng hướng thì rẻ hơn và vô hình hơn: một giải dự bị hoặc U21 thi đấu thường xuyên, một hệ thống cho mượn cầu thủ có điều khoản phút thi đấu tối thiểu. Những cơ chế ấy nhắm thẳng vào chỗ đau — cầu thủ 22 tuổi trong câu chuyện ở đầu bài — nhưng không tạo ra quan hệ bảo trợ nhìn thấy được. Chúng không có ảnh để chụp.

Rủi ro thứ hai mang tính chu kỳ. Từ bỏ 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước là một bánh răng một chiều. Khi dòng tiền ấy đã được phân bổ cho các môn Olympic và ASIAD, việc đòi lại sau một năm hụt thu là gần như bất khả thi về mặt chính trị. Chương trình biến một phụ thuộc mềm thành một cam kết cứng, đúng vào lúc giá trị thương mại của bóng đá Việt Nam nhạy nhất với kết quả đội tuyển.

Điều đáng chờ ở nhiệm kỳ tới

Nếu chương trình này được thực hiện, thứ tôi muốn nhìn thấy trước tiên không phải con số 1.000 tỷ, mà là một trang A4 ghi doanh thu hiện tại của liên đoàn, số hợp đồng đã ký, và cơ chế suất thi đấu cho cầu thủ trẻ. Ba trang giấy ấy rẻ hơn mọi khoản trợ cấp, và chúng quyết định liệu mười chín phút của một tiền vệ 22 tuổi có trở thành chín mươi phút hay không. Bóng đá Việt Nam đã có người vẽ bản thiết kế. Việc còn lại là kiểm tra xem đất có chịu nổi móng.